نافه:
خُتا یا خُتن منطقه ایی ست در بخشی از چین موسوم به ترکستان شرقی که آهوانی به همین اسم دارد.در زیر شکم آهوی خُتن کیسه کوچکی قرار دارد بنام نافه. در داخل آن ماده خوشبویی بنام مُشک وجود دارد.
به بوی نافهای کآخر صبا زآن طره بگشاید
ز تاب جعد مشکینش چه خون افتاد در دلها…
حافظ
کیسه کوچکی است که در زیر شکم آهوی نر ختایی قرار داردو دارای سوراخی است که از آن مشک خارج میشود. برای به دست آوردن مشک سوراخ نافه را میبستهاند و پس از مدتی میگشودهاند.[۳]
ختا سرزمینی در شمال چین است که آهوان نر آن در گذشته معروف بودهاست.
در ادبیات فارسی نافه معنایی مجازی دارد که همان مشک معنا میدهد. سعدی گفته است: شنیدهای که مقالات سعدی از شیراز ـ همی برند به عالم چو نافه ختنی؟
ویا حافظ:
ای خونبهای نافه چین خاک راه تو
خورشید سایهپرور طرف کلاه تو
اگر ز خون دلم بوی مُشک میآید
عجب مدار که همدرد نافه ختنم.
یعنی اگر از بوی خون دل من، که باید از اون بوی شکست و ناکامی بلند بشه، بوی خوش نافه خُتن استشمام میشه، تعجب نکن! که من مثل آهوی خُتن، خون در دلم گره زدم که به این دستاورد رسیدم. یا در نسخهی دیگری از غزل حافظ نوشتهاند:
اینک صائب:
زلف تو نفس در جگر باد کند مشک
آهوی تو خون در دل صیاد کند مشک
در هیچ سری نیست که سودای ختن نیست
تا نغز که از بوی خود آباد کند مشک
تا هست سخن، زنده بود نام سخنور
ارواح غزالان ختا شاد کند مشک
در زیر فلک دل چه پر و بال گشاید؟
در نافهی سربسته چه فریاد کند مشک؟
